close

Төлкө

ОҔО ООННЬООБУТ ҮРЭҔЭ

Куорат хаба ортотунан үрэх ааһар. Дьикти үрэх. Аата да киһини толкуйдатар — «Оҕо оонньообут үрэҕэ». Үрэх куорат кытыытынан кыыс биилинии синньиир сирдээх. Манна оҕо аймах сөбүлээн оонньуур.  Биир сайын үрэх уута уолан, бу сири киһи саппыкынан тэпсэн туоруур буолбута. Дьэ, оҕолор, манна көрүлээбиттэрэ. Кыралар тобуктарыгар диэри ууга туран эрэ кумаҕынан оонньууллара, оттон арыый да улахаттар уу дириҥин кэмнээн үрэҕи уҥа-хаҥас сүүрэллэрэ. Били, хаһааҥҥыта эрэ далаһанан оттонон-мастанан нэһииччэ туоруур үрэхтэрин таах тэпсэн, кинилэр саҕа дьоллоох дьон суохтар.  Аймахтарбар күүлэйдии бара сылдьан ыалдьыт оҕонньортон бу үрэх туһунан бэрт интэриэһинэй кэпсээни истибитим. Чэйдээн бараммыт таһырдьа күүлэҕэ кэпсэтэ олорбуппут. Үксүн ыалдьыппыт кэпсээбитэ.  — Ити үрэҕи тоҕо «Оҕо оонньообут үрэҕэ» диэн ааттыыллара буолуой ээт? — диэн сэһэнньиппит кэпсээнин саҕалыан иннинэ биһигиттэн ыйыппыта.  Биһиги бэйэ-бэйэбитин көрсөн кэбиспиппит. Кырдьыгын эттэххэ, хайабыт да билбэт эбит.  — Билбэккит дуо? Дьэ оччотугар маннык, истиҥ, — диэт, сыҥааҕар сабырыйан түспүт муус маҥан бытыгын имэринэ-имэринэ, хараҕын симэн ыла-ыла уутугар-хаарыгар киирэн, бэл, тылын-өһүн чочуйа-чочуйа өрөөбүт уоһун өһүлэн, бу курдук кэпсээн барбыта.  — Былыр манна баай киһи олорбут. Кини уон кыыстааҕа. Ойоҕо оһоҕостонноҕун ахсын уол оҕону кэтэһэн түүннэри-күннэри таҥараҕа үҥэрэ эбитэ үһү. Араас ойууну, удаҕаны кыырдаран, көрүүлэтэн көрөрө да, туһа тахсыбат эбит. Баабыскаһыт эмээхсинтэн «дьэ, Сэмэн, эҕэрдэлиибин, кыыстанныҥ» диэнтэн атыны истибэт. Улахан үс кыыһа хайыы-үйэ эргэ тахсан туспа ыал буолан олороллоро. Киһи дьиктиргиэн иһин, хайаларыгар да уол оҕо төрөөбөтөх.  — Ноо, тугун баҕайытай, — таайым сөбүлээбэккэ баһын быһа илгистэр.  — Салгыы истиҥ. Биир түүн кинилэргэ бэрт дьикти ыалдьыт хонон-өрөөн ааспыт. Дьиэлээх киһи дойдутун дьонун да, тастан киирбиттэри да билэттиирэ эрээри, бу киһини хаһан да көрбөтөх, эгэ, аатын-суолун истиэ дуо? Суох. Онон аан бастаан ыалдьыта хантан кэлбитин, кимин-тугун сылыктыы таарыйа, тулатынааҕы алаас дьонун сураспыт. Ыраахтан иһэр киһи буоллаҕына, хайаларыгар эмэ таарыйан ааспыт буолуон сөп. Хоноһото ханна да сылдьыбатаҕын, арай ала-чуо кини балаҕаныгар тохтоон ааһар санааламмытын истэн өссө эбии дьиктиргээбит. Киэһээҥҥи аһылыкка диэри ити курдук биир-икки тылынан кэпсэтэ олорбуттар. Аһылыкка киһилэрэ тиллэн, онуоха эбии хаһаайын арыгынан күндүлээн, кэпсээнэ-ипсээнэ элбээн, дьэ көхсө кэҥээбит. Кэпсээниттэн иһиттэххэ, кини дойдутугар баран иһэрэ үһү. Хотуттан сылдьар дуу, хайдаҕа дуу, бу дойду дьонуттан атын тыллаах-өстөөх эбит. Бука, сулумах быһыылаах. Дьонун туһунан ончу тугу да быктарбатах.  Сотору иккиэн да биллэ холуочуйбуттар. Дьиэлээхтэр сыппыттарын кэннэ хаһаайын санаатыгар өр иитиэхтээбит кыһалҕатын кэпсээбит. Онуоха ыалдьыта судургу гынан баран, киһи сонньуйуох сүбэтин биэрбит. Биллэн турар, биһиги киһибит сүбэни ылымматах, өссө иһигэр күлүү гынар диэн өһүргэнэ санаабыт. Түүн үөһэ ороннорун булан утуйбуттар. Сытааттарын кытта ыалдьыт төбөтүн сыттыкка уураат утуйбут, мунна хаһыҥыраан барбыт,..

БИЛИҤҤИНИ ТҮҺЭЭБИТ (КЭПСЭЭН)

Дайыыл Дайыылабыс үлэтиттэн дьиэтигэр ала түүн кэлбитэ. Дьиэлээхтэр утуйбуттара ырааппыт этэ. Билиитэҕэ турар сылаас чаанньыктан (кэргэнэ, арааһа, соторутааҕыта сыппыт) уу куттан испитэ уонна хоһугар киирэн утуйардыы оҥостубута. Ол эрээри уута кэлэн быстыбатаҕа. Туой, бүгүҥҥү күнтэн санаата арахпатаҕа.  Кини — дойду биир кэскиллээх бөһүөлэгин баһылыга. Бүгүҥҥү күн киниэхэ уратытык ааста. Санаатыгар өр иитиэхтээбит былаана олоххо киирэрэ дьэ кэллэ. Бүгүн ол былааныгар бастакы хардыыны оҥордо. Дойду баһылыга бэйэтинэн кэлэн кини былаанын олус сөбүлээтэ уонна олоххо киллэрэргэ көмөлөһүөх буолла. Дьэ, бэрт буолбат дуо? Санаа дуоһуйуута, санаа ситиитэ диэн итини этэн эрдэхтэрэ. Барыта этэҥҥэ буоллаҕына, аны аҕыйах сылынан кураанах турар кырдалга саҥа олох салгына ил гыныаҕа, модун күүстээх техникалар тигинии-таҕыныы үлэлиэхтэрэ, дьон-сэргэ санаата да уларыйыаҕа. Сирбит баайа туһаҕа тахсара, биһигини аһатара-таҥыннарара, дьэ кэллэҕэ. Сотору кэминэн бөһүөлэкпит киһи билбэт гына тупсуоҕа. Таас суол диэтэххэ таас суол, оскуола диэтэххэ оскуола — барыта баар буолуоҕа. Бэрт да күн ааста. Чэ, бээ утуйуохха…  Ити курдук ону-маны эргитэ саныы сытан утуйан хаалла.  * * *  Дайыыл арай түһээтэҕинэ уончалаах уол эбит. Хантан да кэлбитэ биллибэт бүдүгүрэ кырдьыбыт, уҥуох-тирии буолбут, сиһин уҥуоҕа тоҥхойон куччаан хаалбыт оҕонньору сиэтэ сылдьар. Иккиэн ханна эрэ баран иһэллэр.  Аргыһа:  — Мин ол халдьаайыга олорбут Ньыыкан оҕонньор буолабын. Кулгаахпынан да, харахпынан да бэрт бүтэҥи киһибин. Хараҕым сабыллыбыта, онон көрөр туһа суох. Арай кулгааҕым кыратык истэр. Ол иһиттэхпинэ, иннинэн сирэйдээх, иэгэйэр икки атахтаах «сайдыы да сайдыы» диир. Ол туохпут баҕайытай? Кэпсээн кулу, — диэн киниттэн көрдөһүүлээх буолла.  Уол аан бастаан кэтэмэҕэйдээн баран, олох сүнньүн кэпсээн барда. Кини кэпсээниттэн оҕонньор тугу да өйдөөбөтө...