close
Сатамматах саптарыы
Олох-дьаһах - Чыпчаххай

Сатамматах саптарыы

Үчүгэйэ бигэргэммит искусственнай сиэмэлээһини киэр илгэн, ынахтарын олохтоох оҕустарынан, араҥ буоллун, борооску буоллун, харчыга саптарар бүтүн нэһилиэктэр баар буоллулар. Баҕар, кыһалҕаттан дии саныаххыт, оччоҕуна сыыстараҕыт – кыһамматтан! Кылгас санааттан, баары баардылаабаттан тахсар быстах быһыы диэн көрөбүн.

Арай, барыта – кыайыы, уруй!

Эдэркээн уолаттар-кыргыттар хаһаайыстыбаларга исписэлииһинэн ананан тиийэллэр эбэтэр бэйэлэрэ дойдуларыгар хаалан-талаһан, бааһынай суолун талаллар. Ыал буолан, оҕо-­уруу тэнитэллэр, саҥа дьиэ-­уот тэринэллэр. Тыа сирэ сэргэхсийэр. Онно мөккүөр суох. Табыллыбыт нэһилиэккэ саҥа таас оскуола тутуллан киирэр. Эбиитин аныгы технологиянан дыбарыас хотон дьэндэйэр. Ол ахсын – малааһын, уруй-айхал тыла быстыбат үрэх уутунуу суккуллар. Дэриэбинэҕэ мантан ордук туох нааданый диэх курдук.

Ити гынан баран, дьиҥ олоххо хайдаҕый? Өйдөөн-дьүүллээн көрдөххө-иһиттэххэ, быстах ситиһиинэн бэйэни албыннанан, түөспүтүн тоҥсунабыт. Күннээҕи кыайыынан кынаттанар, ол эбэ­тэр күүгэн көрдөрүүнү, көҥдөй сыыппараны сырсар уонна онтуларын сатабыллаахтык отчуоттуур  салайааччылар, хомойуох иһин, аҕыйаҕа суохтар. Быыбар иннинэ Ил Дархан э.т. Айсен Николаев Хаҥалас улууһугар өрөспүүбүлүкэ АПК-ын сайдыытын дьүүллэһэр улахан мунньахха: “Олохтоох салайыныы уорганнарын үлэлэрин сүөһү-ас төһө дэлэйэринэн сыаналыахпыт”, — диэбитин өссө төгүл тоһоҕолоон санатабын.

Дьиҥэр,  сиэмэ баһаам

Быйыл сайын “Сахаплем­холбоһук” АУо генеральнай ди­­риэктэрэ Николай Поповтуун кэпсэтэрбэр бу дуоһунаска анаммыта биир сылын туолбут салайааччы “3 сыл үлэлээбэккэ турбут искусственнай сиэмэлээһин ыс­­таансыйатын сөргүппүтүн, сиэмэ бааныгар кэлии сиэмэлиин 192 тыһ. доза оҕус сиэмэтэ хаһааныллан-харайыллан сытарын, инникитин олохтоох оҕустарга тиксэр өлүүнү 70 бырыһыаҥҥа тириэрдэр боччумнаах сорук турарын” чопчулаан эппитэ.

Урукку бөөхүллэ, сааһырбыт оҕустар оннуларыгар 25 эдэр оҕус ньиргиччи “үлэлиир”. Итинтэн симментала – 13, сахата, холмогора, кыһыл истиэп боруодата – 4-түү. АУо искусственнай сиэ­мэлээһиҥҥэ отделын начаалынньыга Татьяна Протопопова бигэргэтэринэн, быйыл 37 тыһ. дозаны ылар былааннаахтарын бу күҥҥэ 40 тыһ. дозаны ылан тоҥорбуттар. Итиннэ эбии “Воронеж” ААУо-тан 45 тыһ. симментал сиэмэтин атыыластылар, буолаары буолан, тупсарыллыбыты – үүт сыатын үрдэтэргэ анаан. Сөп буолар кээмэйи оҥорон таһаарар убаҕас азоттарын кытта улуустарга, туох суол баарынан, ыыталлар. Онон, “сиэмэ суох, тиийбэт” диэххэ сүрэ бэрт.

 

Борооскунан саптарыы “уопута” 

Быйыл “сахаплемнэри” кытта 22 улуус 205 нэһилиэгиттэн 327 тиэхиньик-осеменатор искусственнай сиэмэлээһини ыытарга дуогабардаах. Илдьиритэн көрдөххө, 2017 сылы кытта тэҥнээ­тэххэ, 34 нэһилиэктэн 60 тиэхиньик-осеменатор салгыы үлэ­лииртэн аккаастаммыт. Ол аата итиччэ нэһилиэккэ “оҕуска саптарыыга көспүттэр” диэн быһаччы өйдөөтөххө омнуота суох. Саамай улахан “сүтүк” Мэҥэ Хаҥаласка (10), Сунтаарга (8) уонна Хаҥаласка (5) бэлиэтэммит.

Киһи бэркиһиэх, дуогабардаах осеменатордар даҕаны сүгүн отчуоттаабат буолбуттар: сыл баччатыгар диэри 60-ча киһи отчуотун туттара илик. Мэҥэ Хаҥалас, Уус Алдан, Сунтаар, Бүлүү, Хаҥалас улаханнык хаалбыттар. Балаҕан ыйыгар 3 эрэ ынаҕы сиэмэ­лээбит­тэр кытта бааллар. Саҥа тэриллибит “Саха­агроплем” судаарыстыба хааһынатын тэрилтэтин 70-ча тыһ. солк. хамнаһы аахсар племучуокка исписэлиистэрэ үлэни-хамнаһы тоҕо сүрүннээбэттэр? Эбэтэр “Сахаплемхолбоһук” АУо-ҕа сэлээннииллэр дуу?..

Мэҥэ Хаҥалас улууһугар тыа хаһаайыстыбатын управлениета 4 сылтан бэттэх “бэр­тээхэй уопуту” олохтообут: улуус 7 нэһилиэгэр олохтоох оҕуһунан саптарыыга көпсүттэр, 8-с нэһи­лиэк ити таһымҥа чугас сылдьар. Өссө 4 нэһилиэккэ 1-дии осеменатордаахтар, 7-10 ынаҕы эрэ сиэ­мэлииллэр. Ыаллар осеменаторга төлөөбөккө, “оҕус саппыта” диэн атыыр оҕустаах эбэ­тэр борооскулаах киһиэхэ 3-түү мөһөөҕү төлүүллэр. Ыраах, суола-­ииһэ суох нэһилиэктэр кыһалҕа кыһарыйан, оҕуска көһөллөрүн өйдүөххэ сөп.

Оттон айан тэргэн суола талбыта баар Ороссолуодаҕа оҕуһунан саптараллар. Павловскайга эмиэ төттөрү түҥкүнээн эрэллэр. Чыамайыкы курдук кырыы нэһилиэккэ урукку баһылык дьаныһан туттарбыт пууна билигин быраҕыллан турар. Ити курдук сайдар оннугар төннөн иһээхтиибит. Өссө “бастыҥ уопуту” батыһааччылар баар буолбуттара дьиксиннэрэр. Амма Чапчылҕаныгар граннаах бааһынай анаан оҕус тутан, харчылаһар буолбут. Племхаһаайыстыбаҕа дураһыйар “Болугур” ТХПК баар нэһилиэгэр саха оҕуһа көҥүл “күүлэйдиир”. Бүлүү умнаһыгар Сунтаарга тиийэ бу уопут тарҕанар “кэскиллээҕиттэн” тыа хаһаайыстыбатыгар ону-маны ыйдаҥардар киһи чахчы ытырыктатар быһыыта-майгыта таҥнары сатыылаата. “Көрдөөбүт” ынах кэмэ кэллэҕинэ, сэптээх эрэ буоллун, уолум, убайым-быраатым эбэтэр симментал-саха диэн араарбат. Борооску ыттан тиийбэтэҕинэ, ынах саптараары оҥхой сири булан туран биэрэр. Ол кэннэ чиччик үөскээминэ итиэннэ хайдах үүппүт-эппит дэлэ­йиэй?!

Систиэмэ үрэллибитэ оҕуста

Татьяна Протопопова, “Саха­плем­холбоһук” АУо искусственнай сиэ­мэлээһиҥҥэ отделын начаалынньыга:

— Биһиги отделбытыгар үһүөйэхпит. Өрөспүүбүлүкэ 23 улууһун искусственнай сиэмэлээһининэн хабабыт. Мантан 13-гэр, саамай элбэх ынах сүөһүлээх киин, илин эҥээрдээҕилэргэ уонна Бүлүү сүнньүгэр, саҥа тэриллибит “Сахаагроплем” судаарыстыба хааһынатын тэрилтэтиттэн салайыллар, хамнастанар племучуот исписэлиистэрэ салайаллар. Биһиги хотугулары уонна Дьокуускайы бэйэбит көрөбүт. Хаалыы сүрүн төрдө – урут үлэлээн кэлбит систиэмэни үрэйэн, саҥа хос тэрилтэни үөскэтиигэ. Бастатан, эдэримситэбит диэн, урукку уопуттаах үлэһиттэри туоратан, үөрүйэҕэ суох дьону ылбыттара атахтаата. Иккиһинэн, осеменатордарга төлөбүр (“вознаграждение” дэнэр, биһигиттэн ылаллар) кырата эмиэ сабыдыаллыыр. Биир буоһатыллыбыт ынахха 8 мөһөөх оннугар 1,5-2 тыһ. солкуобайга тиэрдэри туруорсабыт. Ынах кытараатаҕына, ынахтан ылыллыахтаах үүтүн уонна ньирэй тыыннаах ыйааһынын аахтахха даҕаны, хаһаайыстыбаҕа (ыалга) сөҕүмэр ночоот тахсар эбээт.

 

Анал уурааҕынан хонтуруоллуохха

Галина Осипова, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин сүөһүнү иитиигэ уонна племенной үлэҕэ департаменын кылаабынай исписэлииһэ, биология билимин хандьыдаата:
— Аныгы сайдыылаах үйэҕэ ынаҕы оҕуһунан саптарыыга көһүү — былыргыга төннүү. Проблеманы дириҥник көрдөххө, төрүөтэ тэрээһин боппуруоска сытар буолуон сөп. Саха сирин тыйыс усулуобуйатыгар племенной үлэ курдук уустук, эппиэт­тээх дьыаланы коммерческай тэрилтэ сүрүннүүрэ ыарахан, кыайтарбат даҕаны. Ол иһин судаарыстыба өйөбүлүн тиксэрэргэ бүддьүөт тэрил­тэтэ баар буоларын бэйэбит ту­­руорсубуппут. Билиҥҥитэ оннун була илик эрээри, аҕыйах сылынан сааһыланан, ирдэбилгэ толору эппиэттиирдии үлэлиэ диэн эрэнэбин. Бырабыыталыстыба анал уурааҕынан мантан инньэ племенной үлэни хонтуруоллааһын күүһүрүө.

 Василий Никифоров, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru

#бүгүн: 1
1
0

Сайт матырыйаалларын ааптар көҥүлэ суох ылар бобуллар.

Мин санаам:

четыре + 17 =